Reddi Miras: 3 Aylık Süre, Borca Batık Tereke ve Sonuçları

Türk miras hukukunda miras, ölümle borçlarıyla birlikte kendiliğinden mirasçılara geçer; mirasçılar tereke borçlarından yalnızca miras kalan mallarla değil, kendi kişisel malvarlıklarıyla da sorumlu olur (TMK m. 641). Bu ağır sorumluluktan kurtulmanın yolu mirasın reddidir (TMK m. 605): mirasçı, mirası kabul etmediğini süresi içinde mahkemeye bildirir ve ölenin borçlarından tamamen kurtulur.

Kanun iki ret türü tanır. Gerçek ret, mirasçının üç aylık süre içinde sulh hukuk mahkemesine yaptığı açık beyandır. Hükmi ret ise beyana gerek olmayan hâldir: ölüm tarihinde miras bırakanın ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmiş ise, miras reddedilmiş sayılır (TMK m. 605/2). Yani tereke açıkça borca batıksa, hiçbir işlem yapmayan mirasçı dahi kanun gereği reddetmiş kabul edilir.

Ret beyanı kayıtsız ve şartsız olmalıdır (TMK m. 609): 'borçları reddediyorum ama evi istiyorum' şeklinde kısmi ret olmaz. Beyan sulh hukuk mahkemesine sözlü veya yazılı yapılır, özel kütüğe tescil edilir ve mirasçıya isterse reddi gösteren bir belge verilir. Ret ile mirasçılık sıfatı geçmişe etkili olarak ortadan kalkar.

Ret süresi üç aydır (TMK m. 606). Yasal mirasçılar için süre, kural olarak ölümü öğrendikleri tarihte başlar; mirasçı olduklarını daha sonra öğrendiklerini ispat edenler için başlangıç bu öğrenme tarihidir. Vasiyetnameyle atanmış mirasçılar için süre, tasarrufun kendilerine resmen bildirilmesinden itibaren işler. Koruma önlemi olarak terekenin yazımı yapılmışsa, süre yazım işleminin bittiğinin mirasçılara bildirilmesiyle başlar (TMK m. 607).

Başvuru için ölenin son yerleşim yeri veya mirasçının bulunduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesine ret beyanını içeren bir dilekçe verilir; işlem maktu harca tabidir ve duruşma çoğu dosyada tek celsede tamamlanır. Mirasçı beyanı bizzat ya da bu konuda özel yetki içeren vekâletname ile avukatı aracılığıyla yapabilir.

Miras bırakanın borçları malvarlığını açıkça aşıyorsa — icra dosyaları, ödenmemiş vergiler, kredi ve kefalet borçları tablosu ortadaysa — kanun mirasçıyı korur: miras reddedilmiş sayılır (TMK m. 605/2). Bu hükmi ret için üç aylık süreye uyulmuş olması gerekmez; koşul, aczin ölüm tarihi itibarıyla açıkça belli veya resmen tespit edilmiş olmasıdır.

Ne var ki hükmi ret kendiliğinden işlese de, alacaklılar çoğu zaman mirasçılara karşı icra takibi başlatır. Bu belirsizliği gidermek için mirasçılar, terekenin borca batık olduğunun ve mirasın hükmen reddedilmiş sayıldığının tespiti için dava açabilir; yerleşik uygulamada bu tespit davası herhangi bir süreye bağlı değildir ve alacaklıların açtığı dava ya da takiplere karşı savunma olarak da ileri sürülebilir.

Hükmi redde güvenmenin bir şartı vardır: mirasçının tereke işlemlerine karışmamış, mirası benimseyen davranışlar sergilememiş olması. Ölenin malını satan, parasını harcayan mirasçı hükmi retten yararlanamayabilir. Bu nedenle tereke borçlu görünüyorsa en güvenli yol, üç aylık süre içinde gerçek ret beyanında bulunmaktır.

Yasal mirasçılardan biri mirası reddederse, payı miras açıldığında kendisi sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer (TMK m. 611). Pratik sonucu şudur: mirası reddeden kişinin payı kendi altsoyuna — çocuklarına, onlar da reddederse torunlarına — geçer ve her biri için yeni bir üç aylık süre işlemeye başlar. Altsoyun tamamı reddederse pay sağ kalan eşe geçer (TMK m. 613).

En yakın yasal mirasçıların tamamı reddederse tereke, sulh mahkemesince iflas hükümlerine göre tasfiye edilir (TMK m. 612); borçlar tereke mallarından ödenir, artan olursa reddedenlere verilir. Ayrıca ödemeden aciz bir miras bırakanın mirasını reddeden mirasçılar, ölümünden önceki beş yıl içinde ondan aldıkları ve paylaşmada geri vermekle yükümlü olacakları değer ölçüsünde, ölenin alacaklılarına karşı sorumlu kalır (TMK m. 618).

Ret süresi dolmadan tereke işlerine karışan, terekenin olağan yönetimi dışında işler yapan, tereke mallarını gizleyen veya kendine mal eden mirasçı, mirası artık reddedemez (TMK m. 610/2). Kanunun mantığı basittir: mirası fiilen benimseyen kişi, borçlar gündeme gelince 'reddediyorum' diyemez.

• Ret hakkını düşürebilecek davranışlar: ölenin aracını veya taşınmazını satmak ya da üzerine geçirmek, banka hesabındaki parayı çekip kişisel harcamalarda kullanmak, tereke alacaklarını kendi adına tahsil etmek.
• Ret hakkını düşürmeyen davranışlar: cenaze masraflarını karşılamak, terekeyi korumaya yönelik olağan işlemler yapmak, bozulacak malları satmak gibi zorunlu yönetim işleri.
• SGK ödemeleri: Ölüm aylığı bağlanması ve cenaze yardımı alınması, yerleşik uygulamada sosyal güvenlik hakkı sayılır; tereke malı olmadığı için ret hakkını kural olarak düşürmez.

Sınır her zaman net değildir: hangi işlemin 'olağan yönetim' kaldığı, hangisinin benimseme sayılacağı dosyaya göre değişir. Tereke borçluysa, ret kararı verilene kadar ölenin malvarlığına hiç dokunmamak en güvenli davranıştır.

Süre içinde ret beyanında bulunmayan mirasçı, mirası kayıtsız şartsız kazanmış olur (TMK m. 610/1). Ancak bu, her dosyada yolun sonu değildir; şu seçenekler değerlendirilebilir:

1. 1

   Hükmi reddin tespitini isteyin

   Tereke ölüm tarihinde açıkça borca batıksa miras zaten reddedilmiş sayılır (TMK m. 605/2). Tespit davası yerleşik uygulamada süreye bağlı değildir ve icra takiplerine karşı da ileri sürülebilir.

2. 2

   Sürenin uzatılmasını veya yeni süre verilmesini talep edin

   Önemli sebeplerin varlığı hâlinde sulh hâkimi, yasal ve atanmış mirasçılara tanınmış ret süresini uzatabilir veya yeni bir süre tanıyabilir (TMK m. 615). Ağır hastalık, yurt dışında olma gibi hâller bu kapsamda tartışılır.

3. 3

   Sürenin sizin için daha geç başladığını ispatlayın

   Üç ay ölümden değil, mirasçı olduğunuzu öğrenmenizden başlamış olabilir: sonradan ortaya çıkan vasiyetname, önceki sıradaki mirasçıların reddi veya ölümün geç öğrenilmesi süre başlangıcını ileri taşır.

4. 4

   Alacaklılarla çözüm arayın

   Hiçbir yol işlemiyorsa borçların yapılandırılması veya alacaklılarla anlaşma gündeme gelir. Hangi seçeneğin gerçekçi olduğu, tereke tablosu üzerinden yapılacak bir ön değerlendirmeyle netleşir.