İş Kazası Geçirdim: Tazminat ve Dava Sürecinde Haklarınız

İş kazası kavramı, sanılandan çok daha geniştir ve 5510 sayılı Kanun m. 13'te sayılan hâllerde gerçekleşen, işçiyi bedenen veya ruhen zarara uğratan olayları kapsar:

• İşyerinde bulunduğu sırada gerçekleşen olaylar — yapılan işle doğrudan ilgisi olmasa bile (örneğin mola sırasında düşme).
• Yürütülmekte olan iş nedeniyle gerçekleşen olaylar — işyeri dışında da olsa.
• İşçinin, görevli olarak başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda uğradığı kazalar.
• Emziren kadın işçinin, süt izni sırasında uğradığı kazalar.
• İşverence sağlanan servis aracıyla işe gidiş gelişte yaşanan kazalar.

Bu şartlardan birinin varlığı, olayın SGK yönünden iş kazası sayılması için yeterlidir; işverenin kusurlu olup olmadığı bu aşamada sorulmaz. Kazanın SGK'ya bildirilmesi işverenin yükümlülüğüdür; bildirim yapılmamışsa veya işçi sigortasız (kayıt dışı) çalışıyorsa, önce iş kazasının ve hizmetin tespiti gündeme gelir; işçi veya yakınları bu tespiti SGK'dan ve mahkemeden isteyebilir. Tutanak, kamera kaydı ve tanık bilgileri gibi deliller olay gününde toplanmalıdır; sonradan ulaşmak çoğu zaman güçleşir.

En sık karıştırılan konu budur: SGK'nın sağladıkları ile mahkemede istenebilecek tazminat farklı hukuki temellere dayanır. SGK, kusur aramadan sosyal güvenlik koruması sağlar; tazminat davası ise işverenin (veya üçüncü kişinin) kusurunun ispatına bağlıdır ve gerçek zararın tamamını hedefler.

İki yol birbirini dışlamaz; SGK geliri bağlanan işçi ayrıca tazminat davası açabilir. Ancak mükerrer ödemeyi önlemek için, SGK'ca bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerinin rücuya tabi kısmı mahkemece hesaplanan maddi tazminattan düşülür; kaçınılmazlığa ve işçinin kendi kusuruna isabet eden kısım düşülmez. Tazminatın kimlerden ve hangi sırayla istenebileceğini Tazminat kimden alınır? rehberinde topladık.

İşveren, işçiyi gözetme borcu altındadır: iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almak, eğitim vermek, uygun ekipman sağlamak ve denetlemekle yükümlüdür (6331 sayılı İSG Kanunu m. 4-5, TBK m. 417). Kazaya yol açan eksiklik — verilmemiş eğitim, kurulmamış korkuluk, yapılmayan denetim — işverenin kusurunu kurar. Kusur oranları, iş güvenliği uzmanlarından oluşan bilirkişi heyetince belirlenir.

İşçinin kendi dikkatsizliği varsa bu müterafik kusur olarak tazminattan indirilir; olayın tarafların hiçbir kusuru olmadan gerçekleştiği kaçınılmazlık hâlinde ise Yargıtay uygulaması, hakkaniyet gereği sorumluluğu ağırlıklı olarak işverene yükler. Kusur raporuna itiraz hakkı her aşamada saklıdır; ek rapor ve yeni heyet incelemesi istenebilir.

Tazminat hesabında esas alınan ücret, bordrodaki değil gerçek ücrettir: kalifiye bir işçinin asgari ücretle çalıştığı savunması hayatın olağan akışına aykırı sayılır ve mahkeme emsal ücret araştırması yapar. Asıl işveren–alt işveren (taşeron) ilişkisinde her ikisi de zarardan müteselsilen sorumludur; şantiye ortamındaki tipik senaryoları inşaat kazaları rehberinde inceledik.

Ölümlü iş kazasında eş, çocuklar ve destekten yararlanan anne-baba, ölenin gelirinden yoksun kaldıkları payı destekten yoksun kalma tazminatı olarak isteyebilir; cenaze giderleri ve yakınların manevi tazminatı da eklenir. SGK ayrıca hak sahiplerine ölüm geliri bağlar. Bu sürecin tamamını ölümlü iş kazası rehberinde adım adım anlattık.

Ağır yaralanmada tazminatın belkemiği, sağlık kurulu raporuyla belirlenen sürekli iş göremezlik (maluliyet) oranıdır. İşçi kazadan sonra aynı işte aynı ücretle çalışmaya devam etse bile, yaşıtlarına göre daha fazla efor harcadığı kabul edildiğinden tazminat hesaplanır. Raporda başkasının bakımına muhtaçlık tespiti varsa bakıcı gideri ayrı bir kalem olarak eklenir; maluliyet oranına itiraz yolu her aşamada açıktır.