Yakınımızı İş Kazasında Kaybettik: Ailemizin Hakları Neler?

Bir yakınını iş kazasında kaybeden aile için aynı olaydan üç ayrı hukuki süreç doğar ve bunlar birbirinin yerine geçmez. Birincisi SGK sürecidir: olayın 5510 sayılı Kanun m. 13 kapsamında iş kazası sayılmasıyla SGK, kusur aramadan hak sahiplerine ölüm geliri bağlar; cenaze ödeneği de bu kapsamdadır. İkincisi tazminat davasıdır: işverenin gözetme borcuna aykırılığı (6331 sayılı İSG Kanunu m. 4-5, TBK m. 417) ispatlanarak iş mahkemesinde destekten yoksun kalma, cenaze gideri ve manevi tazminat istenir. Üçüncüsü ceza soruşturmasıdır: ölümlü kazalarda savcılık, şikâyet beklemeden taksirle öldürme suçundan soruşturma başlatır.

Uygulamada ailelerin en sık düştüğü yanılgı, bu yollardan birinin diğerini kapattığını sanmaktır. SGK'nın gelir bağlaması tazminat davasını engellemez; ceza davasının sonucu beklenmeden tazminat davası açılabilir ve hukuk hâkimi ceza mahkemesinin beraat kararıyla bağlı değildir (TBK m. 74). Tazminatın işverenden mi, taşerondan mı, yoksa üçüncü bir kişiden mi isteneceği ise ayrı bir strateji sorusudur — bu ayrımı tazminat kimden alınır rehberinde ayrıntısıyla anlattık.

Sürecin ilk günlerindeki en kritik iş delillerin güvence altına alınmasıdır: olay yeri fotoğrafları, kamera kayıtları, tutanaklar, tanık isimleri ve ölenin çalışma düzenine ilişkin yazışmalar aylar içinde kaybolabilir. Kaza işverence SGK'ya bildirilmemişse — ki ölümlü kazalarda dahi görülür — aile SGK'ya başvurarak olayın iş kazası olarak tespitini isteyebilir. Kusur oranları iş güvenliği uzmanı bilirkişilerce belirlenir; rapora itiraz her aşamada mümkündür.

Ölümlü iş kazası dosyalarının en büyük kalemi destekten yoksun kalma tazminatıdır (TBK m. 53/3): ölen işçi hayatta olsaydı düzenli olarak destek vereceği kişiler, bu desteğin parasal karşılığını ister. Belirleyici olan mirasçılık değil, fiilî ve düzenli destek ilişkisidir. Eş ve çocuklar kural olarak destek görür kabul edilir; anne-baba fiilen veya ileride destek alacak idiyse talep edebilir; Yargıtay uygulamasında fiilî destek ilişkisini kanıtlayan nişanlı dahi kapsama girebilir. Ölen işçi bekârsa, farazi bir evlenme yaşı kurgusuyla anne-babanın payı dönemlere göre belirlenir.

Hesapta ölenin geliri yerleşik içtihattaki hayali paylara bölünür ve her hak sahibinin payı ayrı hesaplanır; bir hak sahibi destekten çıktığında (çocuğun yaş sınırını doldurması gibi) payı kalanlara dağıtılır:

Dul kalan eşin payından, yaşına ve 18 yaş altı çocuk sayısına göre yeniden evlenme ihtimali indirimi yapılır (Yargıtay'ın benimsediği AYİM tablosu); her küçük çocuk indirimi 5 puan azaltır. Bu teknik indirimler dosyanın sonucunu ciddi biçimde etkilediğinden, hesabın hangi varsayımlarla kurulduğu mutlaka denetlenmelidir.

İş kazası tazminatını trafik kazası hesabından ayıran en önemli kural ücrettedir: hesap, ölenin gerçek net ücreti üzerinden yapılır — SGK'ya bildirilen veya bordroda yazan tutar üzerinden değil. Yargıtay, kalifiye ya da kıdemli bir işçinin asgari ücretle çalıştığı savunmasını hayatın olağan akışına aykırı sayar; ihtilaf hâlinde mahkeme, ilgili meslek odalarından ve sendikalardan emsal ücret araştırması yapar. Yemek ve servis gibi sosyal haklar da ücrete eklenir; ücret hiçbir hâlde asgari ücretin altında alınamaz. İnşaat gibi kayıt dışı ücretin yaygın olduğu sektörlerde bu kural, dosyanın değerini birkaç katına çıkarabilir — inşaat kazaları rehberinde örnekleriyle anlattık.

Hesabın iskeleti, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun yerleşik formülüdür: kaza tarihinden rapor tarihine kadarki bilinen dönem fiili ücretlerle; rapor tarihinden 60 yaşına kadarki bilinmeyen aktif dönem her yıl %10 artırım ve %10 iskonto uygulanan progresif rantla; 60 yaşından sonraki pasif dönem ise net asgari ücret esasıyla hesaplanır. Bakiye ömür, TRH-2010 ulusal yaşam tablosundan alınır. Bu farazi gelir akışı paylara bölünür, kusur indirimi uygulanır ve SGK mahsubu yapılır.

Hayır — ve bu, ölümlü dosyalarda ailelere en sık yanlış anlatılan konudur. SGK'nın hak sahiplerine bağladığı ölüm geliri (5510 m. 20) sosyal güvenlik korumasıdır; işverene karşı tazminat davası açma hakkını ortadan kaldırmaz. Mükerrer ödemeyi önlemek için mahkeme, bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerinin yalnızca rücuya tabi kısmını hesaplanan maddi tazminattan düşer (5510 m. 21, TBK m. 55). İşverene karşı bu kısım, ilk peşin sermaye değerinin işverenin kusur oranıyla çarpımıdır; üçüncü kişiye karşı ise ilk peşin sermaye değerinin yarısının o kişinin kusuruyla çarpımı esas alınır.

Bu ayrımın pratik sonucu önemlidir: olayın kaçınılmazlığa veya ölenin kendi kusuruna isabet eden gelir kısmı SGK tarafından rücu edilemediğinden tazminattan da düşülmez. Uzun vadeli sigorta kollarından bağlanan ölüm aylığı ile dul-yetim aylıkları ise zararı karşılama (ifa) amaçlı olmadığından hiç mahsup edilmez. Mahsup kişi bazında yapılır: gelir bağlanmayan hak sahibinin — örneğin çoğu dosyada anne-babanın — tazminatından herhangi bir indirim yapılmaz.

Ölümlü iş kazasında sorumluluğun merkezinde işveren durur: iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almak, eğitim vermek, uygun ekipman sağlamak ve fiilen denetlemek işverenin gözetme borcunun gereğidir. Kazaya yol açan her eksiklik — kurulmamış korkuluk, verilmemiş eğitim, yapılmayan risk değerlendirmesi — kusur raporuna yansır ve tazminat sorumluluğunu kurar.

Şantiye ve fabrika ortamının tipik yapısında işçi bir alt işverenin (taşeronun) kadrosundadır. Bu durumda asıl işveren, alt işverenle birlikte müteselsilen sorumludur: aile, zararın tamamını dilediğinden isteyebilir; ödeme gücü zayıf taşeronun arkasındaki asıl işverenin sorumluluğu, tahsilat açısından çoğu dosyada belirleyicidir. Kazaya işyeri dışından bir üçüncü kişi — başka bir firmanın operatörü, bir araç sürücüsü — kusuruyla katılmışsa o da sorumlular arasına eklenir; birden çok sorumlu, kusurları toplamına isabet eden zarardan müteselsilen sorumludur.

Olay tarafların hiçbir kusuru olmadan gerçekleşmişse Yargıtay, kaçınılmazlık hâlinde hakkaniyet gereği sorumluluğu işveren %60 / işçi %40 oranında paylaştırır; yani kusursuzluk dahi işvereni tümüyle kurtarmaz. Davalı kombinasyonunun nasıl kurulacağı ve İşveren Mali Mesuliyet sigortası gibi ek kaynakların nasıl devreye alınacağı için tazminat kimden alınır rehberine bakın.

Ölenin yakınları — eş, çocuklar, anne-baba ve somut duruma göre kardeşler — duydukları elem ve ıstırap için kendi adlarına manevi tazminat isteyebilir (TBK m. 56/2). Her hak sahibi için ayrı tutar belirlenir. Tutarda matematiksel bir formül yoktur: hâkim; olayın ağırlığını, işveren kusurunun derecesini ve İSG mevzuatına aykırılığın boyutunu, tarafların yaş ve sosyo-ekonomik durumunu ve paranın alım gücünü birlikte değerlendirir. Tazminat acıyı kısmen olsun hafifletmeli, zenginleşme aracı olmamalı, ancak caydırıcılığını da korumalıdır.

İki teknik kural aileler tarafından mutlaka bilinmelidir. Birincisi, manevi tazminat bölünemez: tek seferde ve tam olarak istenir; kısmi dava açıp sonradan artırmak mümkün değildir. Bu nedenle talep tutarının dosya değerine uygun belirlenmesi kritik bir avukatlık kararıdır. İkincisi, manevi tazminattan SGK mahsubu yapılmaz — SGK ödemeleri yalnızca maddi zarara ilişkindir. Ölenin kendi kusuru varsa bu, manevi tazminatın takdirinde indirim sebebi olarak gözetilir.

Cenaze ve defin giderleri de maddi tazminat kalemidir (TBK m. 53/1): mezar yapımı, defin ve taziye masrafları belgelendiği ölçüde tam olarak; belge yoksa hakkaniyete göre takdiren hükmedilir. Ölüm kazadan hemen sonra gerçekleşmemişse, ölüme kadar yapılan tedavi giderleri ve ölenin bu dönemdeki çalışma gücü kaybı da ayrıca istenebilir (TBK m. 53/2). Faiz, tüm kalemlerde kural olarak kaza tarihinden itibaren işler.

İş kazasında ölüm, ceza hukukunda taksirle öldürme suçunu oluşturur (TCK m. 85) ve savcılık re'sen soruşturma başlatır. Ölümlü şantiye kazalarında soruşturma; işveren vekilleri, şantiye şefi, iş güvenliği uzmanı gibi geniş bir sorumlu çevresine yönelebilir. Ailenin sürece katılan (müdahil) sıfatıyla dâhil olması, delil toplanmasını ve bilirkişi incelemesinin kapsamını doğrudan etkiler; ceza dosyasındaki kusur raporları tazminat davasında da güçlü delildir.

Ceza boyutunun aileye en somut katkısı zamanaşımındadır: fiil suç oluşturduğunda tazminat davasına da uzamış ceza zamanaşımı uygulanır (TBK m. 72/1) ve taksirle öldürmede bu süre 15 yıldır (TCK m. 66/1-d). Ceza davasının açılmış veya mahkûmiyetle sonuçlanmış olması şart değildir; fiilin suç vasfı taşıması yeterlidir. Ayrıca işverene karşı iş sözleşmesine dayanan tazminat taleplerinde 10 yıllık sözleşmesel zamanaşımı yaklaşımı uygulamada tartışılmakta ve çoğu dosyada aile lehine sonuç doğurmaktadır.

Süre uzun diye beklemek ise en pahalı hatadır: kusur incelemesi olay yerindeki fiziki koşullara, kamera kayıtlarına ve tanık hafızasına dayanır ve bu deliller aylar içinde zayıflar. Dava, ceza sürecinden bağımsız olarak erken açılabilir; hukuk hâkimi beraat kararıyla bağlı olmadığından (TBK m. 74) ceza dosyasının seyri tazminat hakkını tek başına belirlemez.