İş Kazası Geçirdim: Tazminatı Kimden, Nasıl Alacağım?

İş kazası geçiren işçinin — ölümde ailesinin — tazminat alabileceği kaynaklar tek değildir ve birbirine karıştırılmamalıdır. SGK, kusur aramadan sosyal güvenlik koruması sağlar; işveren, kusuru ispatlandığı ölçüde gerçek zararın tamamından sorumludur; özel sigortalar ise poliçe varsa devreye giren ek güvencelerdir. Bu üç kaynak birbirinin alternatifi değil, çoğu dosyada birlikte kullanılan tamamlayıcı yollardır.

Aşağıda her kaynağı ayrı ayrı ele alıyoruz. Dosya stratejisinin özü şudur: SGK süreci hemen başlatılır çünkü ödenek ve gelirler oradan gelir; işverene karşı dava, kusur ve gerçek ücret delilleriyle kurulur; sigorta poliçeleri ise sorulmadan ortaya çıkmaz — işverenden ve sigorta şirketlerinden poliçe bilgisi mutlaka talep edilmelidir.

Olay SGK'ca iş kazası sayıldığında ilk gelen ödeme geçici iş göremezlik ödeneğidir (rapor parası): istirahat süresince, yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayakta tedavide üçte ikisi ödenir (5510 m. 18). Günlük kazanç, ödenekte kazadan önceki on iki aydaki prime esas kazançlar toplamının prim ödeme gün sayısına bölünmesiyle bulunur (5510 m. 17 — 7537 sayılı Kanunla üç aylık dönem on iki aya çıkarıldı; bağlanacak gelirde ise son üç aylık kazanç esası sürer); iş kazasında 90 gün prim şartı aranmaz ve ödenek ilk günden itibaren işler. Kaza sonrası kalıcı bir iş gücü kaybı oluşmuşsa ve meslekte kazanma gücü kaybı oranı en az %10 ise SGK, sürekli iş göremezlik geliri bağlar (5510 m. 19); ölümde ise hak sahiplerine ölüm geliri bağlanır (5510 m. 20).

Kritik nokta: bu haklar otomatik işlemez. Kazanın SGK'ya bildirilmiş, olayın iş kazası olarak tespit edilmiş ve gelir için başvuru yapılmış olması gerekir. İşveren kazayı bildirmemişse işçi veya yakınları SGK'ya başvurarak olayın iş kazası olarak tespitini kendileri isteyebilir. Maluliyet oranı SGK sağlık kurulu raporuyla belirlenir; orana itiraz yolu her aşamada açıktır.

Gerçek zararın asıl muhatabı işverendir. İşveren; iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almak, eğitim vermek, uygun ekipman sağlamak ve denetlemekle yükümlüdür (6331 sayılı İSG Kanunu m. 4-5, TBK m. 417). Bu gözetme borcuna aykırılık kusuru kurar ve işvereni, SGK'nın karşılamadığı zararın tamamından sorumlu kılar: sürekli iş göremezlik (efor kaybı) zararı, ölümde destekten yoksun kalma, bakıcı gideri, karşılanmayan tedavi giderleri ve manevi tazminat.

Hesabın iki taşıyıcı kuralı işçi lehinedir. Birincisi gerçek ücret esası: tazminat, bordrodaki değil fiilen alınan ücret üzerinden hesaplanır; kalifiye işçinin asgari ücretle çalıştığı savunması hayatın olağan akışına aykırı sayılır ve mahkeme emsal ücret araştırması yapar. İkincisi efor kaybı teorisi: işçi kazadan sonra aynı işte aynı ücretle çalışmaya devam etse bile, yaşıtlarına göre daha fazla güç harcadığı kabul edildiğinden tazminat hesaplanır. Hesap; TRH-2010 yaşam tablosu, 60 yaşa kadar aktif dönem ve progresif rant yöntemiyle bilirkişi raporunda somutlaşır.

İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan tazminat davaları, işçilik alacaklarından farklı olarak dava şartı arabuluculuğa tabi değildir; doğrudan iş mahkemesinde açılabilir. Kusur oranları iş güvenliği uzmanı bilirkişilerce belirlenir ve rapora itiraz her aşamada mümkündür. Dava; kusur raporu, maluliyet tespiti ve hesap raporu aşamalarından geçtiği için zaman alır — erken ve eksiksiz delil toplamak süreci kısaltan en önemli etkendir.

Evet — ve bu, tahsilat açısından çoğu dosyanın kilididir. İnşaat, enerji, temizlik ve güvenlik gibi sektörlerde işçi genellikle bir alt işverenin (taşeronun) kadrosundadır. İş Kanunu m. 2 uyarınca asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı iş sözleşmesinden ve kanundan doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur: işçi veya ailesi, zararın tamamını dilediği sorumludan isteyebilir (müteselsil sorumluluk). Sermayesi zayıf, kapanmış ya da ulaşılamayan taşeronun arkasındaki asıl işverenin — ana yüklenicinin, fabrikanın, kamu kurumunun — sorumluluğu bu sayede devreye girer.

Zincir daha da uzayabilir: ana yüklenici, alt yüklenici, onun taşeronu… Uygulamada dava, zincirdeki tüm halkalara birlikte açılır; kusur dağılımı bilirkişi raporuyla belirlenir ve her davalı, kusurlar toplamına isabet eden zarardan müteselsilen sorumlu tutulur. İhale makamı konumundaki kurumların sorumluluğu ise ayrıca değerlendirilir. Şantiye ortamının tipik kaza senaryolarını ve sorumluluk zincirini inşaat kazaları rehberinde örnekleriyle inceledik.

Bu alanda sık görülen bir savunma, işin anahtar teslim verildiği ve asıl işveren-alt işveren ilişkisinin bulunmadığı iddiasıdır. İlişkinin niteliği — işin asıl işin bir bölümü olup olmadığı, denetim yetkisinin kimde kaldığı — sözleşmeler ve fiili işleyişle ispatlanır; bu nedenle iş yazışmaları, hakediş belgeleri ve şantiye kayıtları dosya için önemlidir.

Kazaya işveren dışında bir üçüncü kişinin kusuru yol açmış veya katılmışsa — başka bir firmanın vinç operatörü, komşu şantiyenin ekibi, malzeme üreticisi — o da kusuru oranında sorumludur ve işverenle birlikte aynı davada dava edilebilir. SGK mahsubu yönünden üçüncü kişinin konumu farklıdır: bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerinin yarısının üçüncü kişinin kusuruyla çarpımı tazminattan düşülür (5510 m. 21/4); işverende ise ilk peşin sermaye değerinin tamamı üzerinden kusur oranı esas alınır.

En sık görülen çakışma trafik kazası aynı zamanda iş kazası olan olaylardır: servis aracının kazası, iş için görevli gönderilen işçinin yoldaki kazası, şantiyeye malzeme taşırken devrilen kamyon. Bu olaylar hem 5510 m. 13 kapsamında iş kazasıdır hem de karşı aracın ZMSS (trafik) sigortacısına başvuru hakkı doğurur. İki koldan yürüyen bu dosyalarda mükerrer tahsil yasağı gözetilir; hangi ödemenin hangi tazminattan düşüleceği teknik bir denkleştirme sorusudur. Trafik ayağının işleyişi için trafik kazası rehberine bakın.

Üçüncü kişili dosyalarda strateji, tahsil kabiliyeti üzerine kurulur: sigortalı bir aracın işletildiği kazada sigorta limiti hızlı bir kaynak olabilirken, kusurun ağırlıklı olarak iş güvenliği eksikliğinden doğduğu olaylarda ağırlık işveren ayağına verilir. Doğru kombinasyon dosya değerini ve süresini birlikte belirler.

Üçüncü kaynak, varlığı çoğu zaman işçiden gizli kalan özel sigortalardır. İşveren Mali Mesuliyet (İMM) sigortası, işverenin iş kazasından doğan tazminat borcunu poliçe limitine kadar karşılayan isteğe bağlı bir sorumluluk sigortasıdır; büyük şantiyelerde ve kurumsal işverenlerde yaygındır. Poliçe varsa sigortacı, açılan tazminat davasının fiili ödeme kaynağı hâline gelir — bu nedenle dava öncesinde işverenden ve aracı kurumlardan poliçe bilgisi yazılı olarak istenmelidir.

Ferdi kaza sigortası ise bir sorumluluk sigortası değil meblağ sigortasıdır: işveren, banka ya da işçinin kendisi tarafından yaptırılmış olabilir ve poliçedeki tutar, kusur tartışmasından bağımsız olarak ölüm veya maluliyet hâlinde ödenir. Yargıtay uygulamasında meblağ sigortası ödemeleri kural olarak tazminattan düşülmez; primini işverenin ödediği poliçelerde ise mahsup tartışması dosya bazında yapılır. Grup hayat sigortaları ve özel maluliyet sigortaları da aynı çerçevede kontrol edilmelidir.

Sigorta şirketinin başvuruyu reddetmesi veya eksik ödemesi ayrı bir uyuşmazlık koludur: poliçeye göre dava ya da tahkim yoluna gidilir. Ret gerekçelerinin nasıl denetlendiğini ve tahkim seçeneğini sigorta uyuşmazlıkları rehberinde anlattık.

İşverenden alınacak tazminatın büyüklüğünü iki değişken belirler: zararın miktarı ve kusur dağılımı. Kusur; iş güvenliği uzmanlarından oluşan bilirkişi heyetinin, İSG mevzuatındaki somut yükümlülükleri olayla karşılaştırmasıyla oranlanır. İşçinin kendi dikkatsizliği varsa bu müterafik kusur (TBK m. 52) olarak tazminattan indirilir — ancak Yargıtay, eğitim verilmemiş, denetlenmemiş işçinin hatasını kolayca işçiye yüklemez; talimatsızlık ve denetimsizlik işverenin kusur alanında kalır.

Olay, tarafların hiçbir kusuru olmadan gerçekleşmişse — beklenmedik teknik arıza, öngörülemeyen doğa olayı — kaçınılmazlık söz konusudur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun benimsediği çözüm, zararın hakkaniyet gereği işveren %60 / işçi %40 oranında paylaştırılmasıdır: riskin nimetinden yararlanan işveren, külfetine de ağırlıklı olarak katlanır. Yani "kimsenin kusuru yok" tespiti dahi tazminatı ortadan kaldırmaz, yalnızca sınırlar.

Kusur raporu tek ve kesin bir belge değildir: taraflar rapora itiraz edebilir, ek rapor ve yeni heyet incelemesi istenebilir; ceza dosyasındaki kusur raporlarıyla çelişki varsa giderilmeden hüküm kurulamaz. Oranlardaki birkaç puanlık fark bile sonucu ciddi biçimde değiştirdiğinden, rapor aşaması dosyanın en sıkı takip edilmesi gereken evresidir.

Birden çok kaynaktan ödeme alınması, mahkeme hesabında denkleştirme (mahsup) sorusunu doğurur. Kural TBK m. 55'te toplanır: yalnızca rücu edilebilen sosyal güvenlik ödemeleri ve aynı zararı karşılayan ifa amaçlı ödemeler tazminattan indirilebilir. Pratik dökümü şöyledir:

Bu tablo aynı zamanda pazarlık masasında da önemlidir: işveren tarafı çoğu zaman SGK gelirinin tamamının düşüleceğini varsayan düşük teklifler sunar; oysa mahsup yalnız rücuya tabi kısımla sınırlıdır ve kişi bazında yapılır. Teklif değerlendirilmeden önce dosyanın gerçek hesabının çıkarılması bu yüzden vazgeçilmezdir.