İşveren İş Kazasını SGK'ya Bildirmediyse: 3 İş Günü Kuralı ve Yapılacaklar

İş kazası bildirimi işçinin değil, işverenin kanuni yükümlülüğüdür. 5510 sayılı Kanun m.13 ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.14 uyarınca işveren, iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya bildirmek; kazayı derhal o yerin yetkili kolluk kuvvetlerine haber vermek zorundadır. Bu süre işçinin durumunun ağırlığına, işverenin "aramızda hallederiz" teklifine veya işyerindeki yoğunluğa göre uzamaz.

Bildirim yükümlülüğü yalnızca işverende de değildir: işçiyi tedavi eden sağlık hizmeti sunucuları da kendilerine intikal eden iş kazalarını SGK'ya bildirmekle yükümlüdür. Bu yüzden acil serviste olayın işyerinde ve iş sırasında gerçekleştiğini açıkça söylemek, kayda geçirmek son derece önemlidir; hastane kaydı sonradan en güçlü delillerden biri hâline gelir.

Sigortasız (kayıt dışı) çalışan işçinin geçirdiği kaza da iş kazasıdır; bildirim yükümlülüğü ortadan kalkmaz. Bu durumda süreç daha çetrefilli işler ve çoğu zaman iş kazasının tespiti davası ile hizmet tespiti gündeme gelir; aşağıda ayrıntısıyla anlatıyoruz.

İşveren açısından sonuç ağırdır. Bildirim yükümlülüğüne aykırılık, 6331 sayılı Kanun m.26 uyarınca idari para cezası yaptırımına bağlanmıştır; ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir. Daha da önemlisi, 5510 m.21 uyarınca işveren kazayı m.13'teki sürede bildirmezse, bildirim tarihine kadar işçiye ödenmesi gereken geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir. Yani geç bildirimin mali yükü işverene döner.

İşçi açısından asıl risk, hakların kaybı değil gecikmesi ve ispat zorluğudur. Kaza SGK kayıtlarına girmezse geçici iş göremezlik ödeneği (halk arasında rapor parası) ödenmez, kalıcı sakatlıkta sürekli iş göremezlik geliri bağlanamaz ve olayın iş kazası niteliği zamanla belgelenmesi zorlaşan bir iddiaya dönüşür. Tanıklar işten ayrılır, kamera kayıtları silinir, tutanaklar "kayıp" olur.

Şunu net söyleyelim: bildirim yapılmamış olması, tazminat ve SGK haklarınızı ortadan kaldırmaz. Ancak her geçen gün delil kaybettirir. Bu nedenle işverenin bildirmediğini fark ettiğiniz anda kendi bildiriminizi yapmanız gerekir.

İşverenin hareketsiz kaldığı durumda işçi veya yakınları süreci kendisi başlatabilir. Aşağıdaki yolların hepsi birlikte de kullanılabilir; biri diğerini dışlamaz.

1. 1

   SGK'ya yazılı bildirim dilekçesi verin

   İşyerinin bağlı olduğu Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü / Merkezine, kazanın tarihini, yerini, oluş şeklini ve tanıkları belirten bir dilekçe verin. Dilekçeye hastane evrakı, fotoğraf gibi elinizdeki belgeleri ekleyin ve evrak kayıt numarası alın. Bu dilekçe, SGK'nın olayı soruşturmasını başlatır.

2. 2

   ALO 170'i arayın

   ALO 170 Çalışma ve Sosyal Güvenlik İletişim Merkezi, bildirilmeyen iş kazası ihbarlarını kayda alır ve ilgili birimlere yönlendirir. Görüşme kayıt altına alındığı için başvuru tarihinizi belgeleyen ek bir kanıt oluşturur.

3. 3

   İş müfettişliğine şikâyet edin

   Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Rehberlik ve Teftiş Başkanlığına yapılan şikâyet üzerine iş müfettişi işyerinde inceleme yapabilir; iş sağlığı ve güvenliği ihlallerini ve kazanın bildirilmediğini tutanağa bağlar. Bu rapor, ileride açılacak davada önemli bir delildir.

4. 4

   Ağır durumlarda savcılığa başvurun

   Uzuv kaybı, ağır yaralanma veya ölümle sonuçlanan kazalarda olay zaten adli makamlara intikal etmelidir. Etmemişse Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulabilir; ceza soruşturması dosyası (ifadeler, keşif, otopsi) hukuk davasının da temel delil kaynağıdır.

Bildirim üzerine SGK, olayın iş kazası olup olmadığını denetmen/müfettiş incelemesiyle araştırır; işyeri kayıtlarını ister, tanık dinler. İnceleme sonucunda olay iş kazası sayılırsa ödenek ve gelir hakları işlemeye başlar.

Bildirilmeyen kazalarda dosyanın kaderini deliller belirler. Kaza tarihine yakın toplanan her belge, aylar sonra toplanacak olandan kat kat değerlidir. Şu listeyi mümkün olduğunca eksiksiz tamamlamaya çalışın:

• Hastane ve 112 kayıtları: acil servis giriş kaydı, epikriz, adli vaka bildirimi. Kayıtlarda olayın işyerinde olduğu geçiyorsa en güçlü delildir.
• Tanık bilgileri: kazayı gören iş arkadaşlarının ad-soyad ve iletişim bilgileri. Hâlâ o işyerinde çalışan tanıkların çekingen davranabileceğini unutmayın; işten ayrılmış eski çalışanlar da tanık olabilir.
• Mesai ve giriş-çıkış kayıtları: PDKS/kart basma kayıtları, vardiya çizelgeleri — kaza anında işyerinde olduğunuzu gösterir.
• Yazışmalar: kazadan sonra işveren, usta veya vardiya amiriyle yapılan WhatsApp/SMS yazışmaları; "raporunu uzattırma", "hastanede evde düştüm de" tarzı mesajlar dosyanın seyrini değiştirebilir.
• Görüntüler: işyeri kamera kayıtları (hızla silinir — yazılı talep edin, gerekirse mahkemeden tespit isteyin), kaza yerinin ve yaralanmanın fotoğrafları.
• SGK hizmet dökümü: e-Devlet'ten alınır; kaza tarihinde sigortalı görünüp görünmediğinizi ve bildirilen ücreti gösterir.
• İşyeri belgeleri: varsa kaza tutanağı, İSG eğitim tutanakları, risk değerlendirmesi — tazminat davasında kusur incelemesinin de malzemesidir.

Bu delillerin bir kısmına sizin erişiminiz yoktur; kamera kayıtları, iş güvenliği belgeleri ve işyeri kayıtları dava aşamasında mahkeme aracılığıyla istenir. Erişebildiklerinizi ise bugünden toplayıp saklayın.

SGK incelemesi her zaman işçi lehine sonuçlanmaz: Kurum, olayın iş kazası olmadığına karar verebilir ya da sigortasız çalışmada olayı hiç kayda almayabilir. Bu durumda işçinin yolu, iş mahkemesinde iş kazasının tespiti davası açmaktır. Dava, SGK'ya ve işverene karşı birlikte yöneltilir; mahkeme tanık, kamera, hastane kaydı ve müfettiş raporu üzerinden olayın 5510 m.13 anlamında iş kazası olup olmadığını belirler.

Kayıt dışı çalışan işçide tablo iki katmanlıdır: hem çalışmanın (hizmetin) hem de kazanın tespiti gerekir. Yargıtay uygulamasında yerleşik olarak, sigortasız işçinin tazminat davasında önce tespit davası bekletici mesele yapılır; yani tazminat mahkemesi, iş kazası tespiti kesinleşmeden esas hakkında hüküm kurmaz. Bu, davanın toplam süresini uzatan en önemli etkenlerden biridir — ama atlanabilir bir adım değildir.

Tespit kararı kesinleştiğinde SGK, kazayı iş kazası olarak işler: geçici iş göremezlik ödeneği geriye dönük ödenir, kalıcı maluliyette sürekli iş göremezlik geliri bağlanır. Ardından (veya eş zamanlı yürüyen dosyada) işverene karşı maddi ve manevi tazminat talepleri görülür; tazminatın kimden istenebileceği ayrı rehberimizde anlatılmıştır.

Sık yapılan bir yanlış çıkarım şudur: "İşveren bildirmedi, SGK kaydı yok, demek ki tazminat da isteyemem." Bu doğru değildir. İşverene karşı maddi ve manevi tazminat davası, SGK bildirimine değil, olayın gerçekte bir iş kazası olmasına dayanır. İşverenin işçiyi gözetme borcu (TBK m.417, 6331 m.4-5) bildirim yapılmamakla ortadan kalkmaz; aksine kazayı gizleme çabası, kusur incelemesinde işveren aleyhine değerlendirilebilecek bir olgudur.

Tazminat davasında zamanaşımı kural olarak TBK m.72'ye tabidir: zararı ve sorumluyu öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde olaydan itibaren 10 yıl. Kaza aynı zamanda suç oluşturuyorsa (taksirle yaralama/öldürme) uzamış ceza zamanaşımı uygulanır ve süre 8 ila 15 yıla kadar çıkabilir. Süreler ve istisnaları için zamanaşımı sorgulama sayfamızı kullanabilirsiniz.

Öte yandan SGK sürecinin düzgün işlemesi tazminat hesabını da etkiler: bağlanan gelirlerin peşin sermaye değeri tazminattan belli kurallarla mahsup edildiği için, SGK ayağı eksik dosyalarda hesap sağlıklı yapılamaz. Bildirilmemiş kaza dosyaları, ispat ve strateji yönüyle ortalamanın üzerinde emek ister; dosyanızı erken aşamada bir ön değerlendirmeden geçirmeniz bu yüzden önemlidir.