İş Kazasında Kusur Oranı: Rapor Nasıl Hazırlanır, Nasıl İtiraz Edilir?

İş kazası tazminatında iki büyük hesap adımı vardır: önce işçinin (veya ölümde hak sahiplerinin) toplam zararı hesaplanır; sonra bu zarar, davalının kusur oranıyla çarpılır. Yani kusur oranı, tazminatın doğrudan çarpanıdır — orandaki her puanlık değişim sonuca birebir yansır. Kusur raporunun dava dosyasının en çok mücadele edilen belgesi olması bu yüzdendir.

Sorumluluğun hukuki temeli işverenin işçiyi gözetme borcudur: işveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak, riskleri değerlendirmek, eğitim vermek ve denetlemekle yükümlüdür (6331 m.4-5, TBK m.417). Birden fazla davalı kusurluysa — örneğin asıl işveren, alt işveren ve makine tedarikçisi — bunlar kusurları toplamına isabet eden kısımdan müteselsilen sorumludur; kimden ne istenebileceği tazminat kimden alınır rehberinde anlatılmıştır.

Kusuru hâkim kendi genel bilgisiyle belirlemez; iş sağlığı ve güvenliği alanında uzman bilirkişilere — tipik olarak İSG uzmanı ve olayın niteliğine göre makine, inşaat, elektrik veya maden mühendisi içeren bir heyete — tespit ettirir. Heyet; SGK müfettiş/denetmen raporunu, varsa ceza dosyasındaki keşif ve ifadeleri, işyeri kayıtlarını (risk değerlendirmesi, İSG eğitim tutanakları, talimatlar, kişisel koruyucu donanım zimmetleri) ve tanık anlatımlarını inceleyerek olayın nasıl gerçekleştiğini kurgular ve kusuru paylaştırır.

İyi bir kusur raporunun cevaplaması gereken sorular bellidir: kazaya yol açan tehlike öngörülebilir miydi; işveren hangi somut önlemi almalıydı da almadı; işçiye verilen eğitim kâğıt üzerinde mi fiilî mi kaldı; koruyucu donanım verilmiş ve kullanımı denetlenmiş miydi? Yargıtay uygulamasında yerleşik yaklaşım, işverenin yükümlülüğünün önlem almakla bitmediği, alınan önlemlere uyulmasını denetleme ödevini de kapsadığıdır — bu nokta, işçiye kusur yüklenen raporların en sık eksik bıraktığı halkadır.

Bilmeniz gereken önemli ayrım: SGK müfettişinin kendi soruşturmasında yaptığı kusur değerlendirmesi mahkemeyi bağlamaz; delil niteliğindedir. Mahkeme bilirkişisi farklı bir dağılıma ulaşabilir. Bu nedenle müfettiş raporundaki oran aleyhinize olsa bile dava kaybedilmiş sayılmaz — tersi de geçerlidir.

İşçinin kazanın gerçekleşmesine kendi davranışıyla katkıda bulunması — örneğin koruyucu donanımı takmaması, talimata aykırı çalışması, tehlikeli bölgeye izinsiz girmesi — müterafik (birlikte) kusur olarak değerlendirilir ve TBK m.52 uyarınca tazminattan indirim sebebidir. İndirim, raporda işçiye verilen kusur yüzdesi kadar olur: %25 müterafik kusur, tazminatın dörtte birinin kaybı demektir.

Ancak müterafik kusur, işverenlerin savunmada en çok abarttığı kalemdir ve her talimat ihlali otomatik olarak işçi kusuru doğurmaz. Yargıtay uygulamasında yerleşik olarak sorulan soru şudur: işçinin hatalı davranışı, işverenin eğitim, gözetim ve denetim yükümlülüğünü gereği gibi yerine getirmesine rağmen mi gerçekleşti? Kâğıt üzerinde imzalatılmış bir eğitim tutanağı, fiilî eğitimin ve denetimin yerini tutmaz; yorucu vardiya düzeni, üretim baskısı ve alışkanlık hâline gelmiş kuralsız çalışma, işçinin davranışını çoğu zaman işverenin organizasyon kusuruna bağlar.

Bazı kazalar, tüm önlemler alınmış olsa bile teknik olarak önlenemez nitelikte gerçekleşir: buna kaçınılmazlık denir. Kaçınılmazlıkta ne işverene ne işçiye kusur yüklenebilir — peki zarara kim katlanır? Yargıtay uygulaması, zararın tamamen işçi üzerinde bırakılmasını hakkaniyete aykırı bulur: TBK m.51'deki hakkaniyet ilkesi gereği sorumluluk işveren %60 — işçi %40 oranında paylaştırılır. Gerekçe, işin riskini işçinin değil, o riskten yarar sağlayan işverenin taşıması gerektiğidir.

Olayın yalnızca bir bölümünün kaçınılmaz sayıldığı kısmi kaçınılmazlık hâlinde, kaçınılmazlığa isabet eden pay aynı hakkaniyet ölçüsüyle paylaştırılır; kalan kısım kusur oranlarına göre dağıtılır. Kaçınılmazlığın bir başka teknik sonucu SGK mahsubundadır: Kurum, kaçınılmazlığa isabet eden kısım için işverene rücu edemediğinden, bağlanan gelirin peşin sermaye değerinin bu kısmı tazminattan düşülmez (TBK m.55).

Dikkat: kaçınılmazlık, işveren savunmalarında geniş yorumlanmaya çok elverişlidir. "Makine aniden arızalandı" demek kaçınılmazlık için yetmez; arızanın bakımla, denetimle, teknolojik önlemle önlenip önlenemeyeceği bilirkişi raporunda tartışılmalıdır. Gerçek kaçınılmazlık uygulamada dar bir istisnadır.

Bilirkişi raporu taraflara tebliğ edildiğinde itiraz süresi işlemeye başlar: HMK m.281 uyarınca taraflar iki hafta içinde rapordaki eksiklik ve çelişkilere itiraz edebilir. Süresinde itiraz edilmeyen rapor, uygulamada hükme esas alınma eğilimindedir; bu yüzden "nasılsa duruşmada söyleriz" yaklaşımı tehlikelidir.

1. 1

   Raporu satır satır analiz edin

   Heyetin olay kurgusu delillerle uyumlu mu? Hangi tanık beyanı dikkate alınmamış, hangi işveren yükümlülüğü hiç tartışılmamış? İtirazın omurgası bu somut eksikliklerdir.

2. 2

   İki hafta içinde gerekçeli itiraz dilekçesi verin

   "Rapora itiraz ediyoruz" demek yetmez; hangi tespitin hangi delille çeliştiğini madde madde gösterin. Teknik itirazlar ek rapor veya yeni heyet kararının zeminidir.

3. 3

   Ek rapor / yeni heyet talep edin

   Mahkeme itiraz üzerine aynı heyetten ek rapor alabilir veya yeni bir heyet görevlendirebilir. Raporlar arasında çelişki doğarsa, çelişki giderilmeden hüküm kurulamaz — bu, yerleşik Yargıtay uygulamasıdır.

4. 4

   Ceza dosyasıyla çapraz kontrol yapın

   Aynı kaza için yürüyen ceza yargılamasındaki kusur raporlarıyla hukuk dosyasındaki rapor çelişiyorsa bu çelişki de giderilmelidir; ceza dosyasındaki lehe tespitleri hukuk dosyasına taşıyın.

İtiraz süreci davanın süresini uzatır; ancak kusur oranındaki düzelme sonuca birebir yansıdığından, aleyhe bir rapora itiraz çoğu dosyada bu süreye değer görülür. İtirazın teknik dille, mevzuat ve delil atıflarıyla yazılması gerektiğinden bu aşama avukat desteğinin en kritik olduğu anlardan biridir.

Kusur oranı yalnızca tazminatın çarpanı değildir; SGK ile taraflar arasındaki para akışını da belirler. SGK, iş kazası nedeniyle bağladığı gelirlerin ilk peşin sermaye değerini (İPSD), kusuru oranında işverene rücu eder (5510 m.21). Aynı mantıkla, işçinin tazminatından da yalnızca bu rücuya tabi kısım mahsup edilir: işverene karşı davada İPSD çarpı işveren kusuru; üçüncü kişiye karşı davada İPSD'nin yarısı çarpı üçüncü kişinin kusuru.

Bunun pratik sonucu şudur: işçinin kendi kusur payına ve kaçınılmazlığa isabet eden İPSD kısmı rücu edilemediği için tazminattan düşülemez (TBK m.55). Kusur oranı değiştiğinde yalnız çarpan değil, mahsup edilen tutar da değişir — bu yüzden kusur itirazının parasal etkisi, ilk bakışta görünenden daha büyüktür. Aktüerya raporlarında bu mahsubun doğru sınırla yapılıp yapılmadığı mutlaka denetlenmelidir.

Son bir hatırlatma: kusur tartışması ile maluliyet oranı tartışması ayrı mecralarda yürür — biri iş güvenliği bilirkişilerinin, diğeri sağlık kurullarının alanıdır. İkisi de tazminat formülünün çarpanı olduğundan, dosyanın iki cephede birden doğru yönetilmesi gerekir; hangi cephede ne kadar kazanım alanı olduğu ancak dosya incelenerek söylenebilir ve bu yönüyle bir ön değerlendirme yol gösterici olur.