İş Kazası Avukatı: Dosyanızda Neyi Değiştirir, Nasıl Hazırlanırsınız?

İş kazası tazminat davası, standart bir alacak davası değildir: iş mahkemesinde görülür, SGK ayağıyla iç içe yürür ve sonucu büyük ölçüde bilirkişi raporları belirler. Kusur raporu, maluliyet oranı ve aktüerya (hesap) raporu — üçü de teknik itiraz pencereleri olan, itiraz edilmediğinde kesinleşme eğiliminde olan belgelerdir. Avukatın dosyaya kattığı asıl değer, bu raporların denetlenmesi ve zamanında, gerekçeli itirazlarla düzeltilmesidir.

Uygulamada tazminat tutarını en çok oynatan üç alan şunlardır: (1) kusur dağılımı — davalının kusur oranı zararın çarpanıdır; (2) ücret tespiti — hesap bordrodaki değil gerçek ücret üzerinden yapılmalıdır; (3) SGK mahsubu — bağlanan gelirin peşin sermaye değerinin yalnızca rücuya tabi kısmı düşülebilir. Bu rehberin ilerleyen bölümleri her birini ayrı ayrı anlatır; amaç, avukatınızla yapacağınız görüşmede doğru soruları sorabilmenizdir.

Bir uyarı: iş kazası dosyalarında erken atılan yanlış adımlar — işverenle aceleyle imzalanan ibraname, gerçeğe aykırı hastane beyanı, itiraz süresi kaçırılan raporlar — sonradan düzeltilmesi en zor hatalardır. Dava açmadan önce dosyanın bütün olarak görülmesi, ön değerlendirme yaptırılması bu yüzden önemlidir.

Mahkeme, kusuru iş güvenliği uzmanlarından oluşan bilirkişi heyetine tespit ettirir. Heyet; SGK müfettiş raporunu, olay yeri bulgularını, tanık anlatımlarını ve işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini (risk değerlendirmesi, eğitim, denetim — 6331 m.4-5, TBK m.417) inceleyerek kusuru işveren, işçi ve varsa üçüncü kişiler arasında paylaştırır. Hesaplanan zarar bu oranla çarpıldığı için, kusur oranındaki her puan doğrudan sonuca yansır.

Avukatın bu aşamadaki işi iki yönlüdür. Birincisi raporun denetimi: heyetin uzmanlık alanı olaya uygun mu, işverenin eğitim ve denetim yükümlülükleri gerçekten sorgulanmış mı, işçiye yüklenen kusur somut delile mi yoksa varsayıma mı dayanıyor? İkincisi itiraz stratejisi: süresi içinde, teknik gerekçeli itirazla ek rapor veya yeni heyet incelemesi istenmesi. İşçiye ağır müterafik kusur yükleyen raporlar, uygulamada itirazla değişebilen raporlardır.

Kimsenin kusurunun bulunmadığı kaçınılmazlık hâllerinde dahi sorumluluğun tamamı işçide bırakılmaz; Yargıtay uygulamasında hakkaniyet gereği bir paylaşım yapılır. Kusur incelemesinin bütün ayrıntıları — müterafik kusur, kaçınılmazlık, itiraz yolları — kusur oranı rehberimizde anlatılmıştır.

Türkiye'de yaygın bir gerçek: işçinin ücretinin bir kısmı elden ödenir, bordro asgari ücretten düzenlenir. Tazminat hesabı bordroya göre yapılırsa sonuç, gerçek zararın çok altında kalır. Oysa Yargıtay uygulamasında yerleşik kural şudur: hesaba esas alınacak ücret, işçinin kıdemine ve yaptığı işin niteliğine göre fiilen alması gereken gerçek ücrettir; kalifiye veya kıdemli bir işçinin asgari ücretle çalıştığı iddiası hayatın olağan akışına aykırı kabul edilir.

Gerçek ücret nasıl ispatlanır? Banka kayıtları ve elden ödemeye ilişkin yazışmalar, tanık anlatımları ve en önemlisi emsal ücret araştırması: mahkeme, ilgili meslek odalarından ve kuruluşlardan aynı kıdemdeki bir işçinin emsal ücretini sorar. Avukatın rolü, bu araştırmanın doğru meslek tanımı ve doğru kıdem üzerinden yapılmasını sağlamak, düşük dönen cevaplara itiraz etmektir. Yemek ve servis gibi sosyal haklar da ücrete eklenir; ücret hiçbir hâlde asgari ücretin altında alınamaz.

SGK, iş kazası geçiren işçiye sürekli iş göremezlik geliri, ölümde hak sahiplerine ölüm geliri bağlar. Bu gelirlerin ilk peşin sermaye değeri (İPSD), tazminat hesabından mahsup edilir — ama tamamı değil: TBK m.55 uyarınca yalnızca Kurumun işverene rücu edebileceği kısım düşülebilir. Kabaca: işverene karşı davada İPSD çarpı işveren kusur oranı; üçüncü kişiye karşı davada İPSD'nin yarısı çarpı kusur oranı (5510 m.21).

Bu ayrım neden önemli? Çünkü hatalı raporlarda İPSD'nin tamamının düşüldüğü, kaçınılmazlığa veya işçinin kendi kusuruna isabet eden — yani rücu edilemeyen — kısmın da mahsup edildiği görülür. Bu, işçinin fark etmeden kaybettiği bir kalemdir: rakam raporun içinde tek satırdır, itiraz edilmezse hükme geçer. Aktüerya raporunun bu yönden satır satır denetlenmesi, avukatın dosyadaki en teknik ama en somut katkılarındandır.

Aynı denetim geçici iş göremezlik ödeneği ve işverenin fiilî ödemeleri için de yapılır: neyin hangi kalemden, hangi tarih değeriyle düşüldüğü hesabın matematiğini değiştirir. SGK yazılarının (gelir bağlama kararı, İPSD bildirimi) dosyaya eksiksiz girmesi bu yüzden takip gerektirir. Tazminatın hangi davalılardan istenebileceği için tazminat kimden alınır rehberine bakabilirsiniz.

İş kazası davası nispi harca tabidir: harç, istenen tazminat tutarı üzerinden oranla hesaplanır ve başlangıçta dörtte biri peşin yatırılır. Belirsiz alacak davası açıldığında başlangıç harcı asgari tutar üzerinden ödenip tutar netleştikçe tamamlanır; bu, yüksek tazminat taleplerinde başlangıç maliyetini önemli ölçüde düşürür. Yargılama boyunca bilirkişi ücretleri, tanık ve tebligat giderleri de dosya masrafı olarak yatırılır; davanın sonunda bu giderler kural olarak haksız çıkan tarafa yükletilir.

Avukatlık ücreti sözleşmeyle serbestçe belirlenir; uygulamada iş kazası dosyalarında peşin ücret, başarı yüzdesi veya ikisinin karması görülür. Yüzdeye dayalı anlaşmalarda oranın ve masrafların kimde kalacağının yazılı sözleşmeye bağlanmasını isteyin. Maddi gücü yetersiz olanlar için adli yardım hem harç ve masraf muafiyeti hem de baro üzerinden avukat görevlendirmesi sağlayabilir; genel ücret düzeni için avukat ücretleri sayfamıza bakın.

İlk görüşmenin verimi, getirdiğiniz belgelerle doğru orantılıdır. Eksik belge görüşmeyi engellemez; ama aşağıdaki liste ne kadar tamsa dosyanın ilk değerlendirmesi o kadar isabetli olur:

• Kaza belgeleri: işyeri kaza tutanağı, SGK müfettiş/denetmen raporu (varsa), savcılık veya ceza dosyası numarası.
• Tıbbi belgeler: acil servis kaydı, epikriz, ameliyat notları, istirahat raporları, maluliyet oranına ilişkin yazılar.
• Ücret belgeleri: son bordrolar, banka hesap dökümü, elden ödemeye dair yazışmalar; işe giriş tarihi ve yaptığınız işin tanımı.
• SGK yazışmaları: hizmet dökümü, gelir bağlama kararı, ödenek ödemelerini gösteren dökümler.
• Tanık listesi: kazayı görenlerin ve çalışma koşullarını bilenlerin ad ve iletişim bilgileri.
• İşverenle iletişim: kazadan sonraki yazışmalar, yapılan ödemeler, imzalatılmak istenen belgeler (imzalamadan önce mutlaka gösterin).

Görüşmede sorabileceğiniz sorular: dosyada kusur ve ücret cephesini nasıl kuracaksınız; maluliyet itiraz zincirini kim takip edecek; masraf ve ücret düzeni nasıl işleyecek; dava tahmini ne kadar sürer ve hangi aşamalarda haber alacaksınız? Net cevap alamadığınız başlıkları yazılı sözleşmede netleştirin.