Tenkis Davası: Saklı Payınız İhlal Edildiyse Ne Yapabilirsiniz?

Miras bırakan, malvarlığı üzerinde kural olarak dilediği gibi tasarruf edebilir: vasiyetname düzenleyebilir, sağlığında bağış yapabilir. Ancak kanun, bazı yakın mirasçılara dokunulamayan bir asgari pay tanır: saklı pay. Miras bırakan, vasiyetname veya belirli sağlararası kazandırmalarla bu payı ihlal ederse, saklı paylı mirasçı tenkis davası açarak kazandırmanın saklı payını zedeleyen kısmının indirilmesini (tenkisini) isteyebilir (TMK m. 560).

Tenkis davası yalnızca miras bırakanın ölümünden sonra açılabilir; kişi hayattayken 'ileride saklı payım ihlal edilecek' gerekçesiyle dava açılamaz. Davayı ancak saklı payı ihlal edilen mirasçı açabilir; her saklı paylı mirasçı kendi payı için bağımsız olarak dava açar, birlikte hareket etmeleri zorunlu değildir. Saklı payı bulunmayan mirasçıların bu davayı açma hakkı yoktur — onların başvurabileceği yol, koşulları varsa muris muvazaası davasıdır.

Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesi, yetkili mahkeme miras bırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir. Davalı, saklı payı zedeleyen kazandırmanın lehtarıdır; lehtarın mirasçı olması gerekmez — miras bırakan malvarlığını üçüncü bir kişiye ya da bir kuruma bırakmışsa dava ona karşı açılır.

Saklı pay, mirasçının yasal miras payı üzerinden hesaplanan bir orandır (TMK m. 506). 2007'de yapılan kanun değişikliğinden bu yana kardeşlerin saklı payı yoktur; koruma yalnızca altsoy, ana-baba ve sağ kalan eş içindir. Yasal miras paylarının zümre sistemine göre nasıl belirlendiğini miras paylaşımı rehberinde bulabilirsiniz.

Örnek: Eş ve iki çocuk mirasçı olsun. Eşin yasal payı 1/4, çocukların her birinin payı 3/8'dir. Eşin saklı payı yasal payının tamamı (1/4), her çocuğun saklı payı yasal payının yarısı (3/16) olur. Toplam saklı pay 5/8'e ulaşır; miras bırakan malvarlığının ancak 3/8'i üzerinde serbestçe tasarruf edebilir. Bu serbest kısmı aşan kazandırmalar tenkise tabidir.

Tenkisin ilk hedefi ölüme bağlı tasarruflardır: vasiyetname ve miras sözleşmesiyle yapılan kazandırmalar, saklı payı aşan kısımlarıyla indirilir. Ancak kanun, saklı pay korumasının sağlararası işlemlerle boşa çıkarılmasını da önler: belirli sağlararası kazandırmalar da ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabidir (TMK m. 565):

• Miras payına mahsuben yapılan, fakat denkleştirmeye tabi olmayan kazandırmalar — örneğin çeyiz veya kuruluş sermayesi olarak verilen mallar, borçtan kurtarma yoluyla yapılan kazandırmalar.
• Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar.
• Miras bırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ile ölümünden önceki bir yıl içinde yaptığı bağışlamalar (âdet üzere verilen hediyeler hariç).
• Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar — bu hâlde bir yıllık sınır da aranmaz.

Tenkiste sıra da kanunla belirlenmiştir (TMK m. 570): saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan, yetmezse en yeni tarihlisinden en eskisine doğru sağlararası kazandırmalardan indirim yapılır. Uygulamada hesap; terekenin tespiti, kazandırmaların değerlemesi ve bilirkişi incelemesiyle yürüyen teknik bir aşamadır.

Tenkis davası, zamanaşımına değil hak düşürücü süreye tabidir (TMK m. 571): mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten itibaren 1 yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren 10 yıl. Hak düşürücü süre; durmaz, kesilmez ve mahkemece kendiliğinden gözetilir — davalının ileri sürmesine gerek yoktur.

Önemli bir güvenlik supabı vardır: hak düşürücü süre geçmiş olsa bile tenkis, def'i (savunma) yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 571/son). Örneğin vasiyet alacaklısı sizden malın teslimini dava ederse, süre geçmiş olsa da savunmanızda tenkisi öne sürebilirsiniz. Ancak buna güvenmek doğru bir strateji değildir; aktif olarak dava açmak isteyen mirasçı için süreler kesindir.

Tenkis davasının merkezinde bir hesap vardır: önce miras bırakanın ölüm tarihindeki malvarlığı (tereke) tespit edilir, borçlar düşülür, tenkise tabi sağlararası kazandırmalar eklenir ve her mirasçının saklı payı bu toplam üzerinden hesaplanır. Saklı payı aşan kısım belirlenerek kazandırma o oranda indirilir. Bu hesap bilirkişi eliyle yapılır; tapu, banka ve vergi kayıtları ile taşınmaz değerlemeleri dosyanın temelini oluşturur.

1. 1

   Mirasçılık belgesi ve tereke dökümü

   Önce veraset ilamı alınır; tapu, banka ve araç kayıtları üzerinden miras bırakanın malvarlığı ve sağlığında yaptığı devirler çıkarılır.

2. 2

   Dava dilekçesi ve harç

   Dava, miras bırakanın son yerleşim yeri asliye hukuk mahkemesinde açılır; dava değeri üzerinden nispi harç ödenir.

3. 3

   Tereke hesabı ve bilirkişi

   Tenkise tabi kazandırmalar değerlenir, saklı pay ihlali ve tenkis oranı bilirkişi raporuyla hesaplanır.

4. 4

   Karar

   Mahkeme, saklı payı zedeleyen kısmın tenkisine karar verir; kazandırma konusu mal bölünemiyorsa bedel üzerinden denkleştirme gündeme gelir (TMK m. 564).

Miras bırakanın sağlığındaki devirler söz konusu olduğunda iki dava tipi yan yana durur ve doğru seçim dosyanın kaderini belirler. Tenkis, işlemin geçerli olduğunu kabul edip yalnızca saklı payı aşan kısmın indirilmesini ister; muris muvazaası ise işlemin baştan geçersiz olduğunu ileri sürerek tapunun pay oranında iptalini hedefler.

Uygulamada iki talep kademeli (terditli) olarak birlikte ileri sürülebilir: önce muvazaa nedeniyle tapu iptali ve tescil, bu kabul edilmezse tenkis istenir. Hangi kurgunun dosyanıza uyduğu; işlemin görünürdeki niteliğine, bedel ödenip ödenmediğine ve delillere göre belirlenir. Tipik desenler için muris muvazaası rehberine, tapu ayağı için tapu iptali ve tescil davası sayfasına bakabilirsiniz.