Nafaka Nedir, Kim Alır? Türleri, Şartları ve Kaldırılması

Günlük dilde tek kelimeyle "nafaka" denilen kurum, aslında dört ayrı hukuki talebi kapsar ve her birinin şartları, süresi ve muhatabı farklıdır. Tedbir nafakası (TMK m. 169), boşanma davası sürerken eşin ve çocukların geçimini güvence altına alır; kusur aranmaz ve kural olarak dava tarihinden itibaren işler. Yoksulluk nafakası (TMK m. 175), boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşe boşanmadan sonra bağlanır. İştirak nafakası (TMK m. 182, m. 330), velayeti almayan eşin çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılmasıdır. Yardım nafakası (TMK m. 364) ise boşanmadan bağımsızdır: yardım edilmediği takdirde yoksulluğa düşecek altsoy, üstsoy ve kardeşler için istenebilir.

Boşanma kesinleştiğinde tedbir nafakası kendiliğinden sona erer; koşulları varsa eş yönünden yoksulluk, çocuk yönünden iştirak nafakasına dönüşür. Bu nedenle dava dilekçesinde hangi nafakanın hangi dönem için istendiğinin doğru yazılması önemlidir.

Yoksulluk nafakasına hükmedilebilmesi için üç temel koşul birlikte aranır: talep eden eşin boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olması, kusurunun diğer eşten daha ağır olmaması ve nafakanın açıkça talep edilmesi — hâkim kendiliğinden yoksulluk nafakasına hükmedemez. Nafaka yükümlüsünün kusurlu olması ise şart değildir; tamamen kusursuz eş dahi mali gücü oranında nafaka ödemekle yükümlü tutulabilir (TMK m. 175).

Yargıtay uygulamasında yerleşik ölçüt, eşin boşanma sonrasında kendisini asgari yaşam düzeyinde geçindirip geçindiremeyeceğidir; düzenli ve yeterli geliri bulunan eş yoksulluğa düşmüş sayılmaz. Buna karşılık düşük veya güvencesiz gelir, tek başına nafakayı ortadan kaldırmayabilir; her dosya kendi ekonomik verileriyle değerlendirilir.

Boşanma sonrasında velayet kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım, eğitim, sağlık ve barınma giderlerine mali gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m. 182, m. 330). İştirak nafakası anne veya babanın değil, çocuğun hakkıdır; bu nedenle Yargıtay uygulamasında yerleşik olarak, eşlerin kendi aralarında nafakadan feragat etmesi çocuğun ileride nafaka istemesine engel sayılmaz.

Nafaka kural olarak çocuk ergin olana (18 yaş) kadar ödenir. Çocuk ergin olduktan sonra eğitimi devam ediyorsa, anne ve baba eğitim sonuna kadar bakmakla yükümlü olmaya devam eder (TMK m. 328); üniversite çağındaki çocuk bu dönemde kendi adına yardım nafakası davası açabilir. Çocuğun yaşı büyüdükçe eğitim ve yaşam giderleri arttığı için, iştirak nafakasının zamanla artırılması da mümkündür.

İştirak nafakası anlaşmalı boşanmada protokolle kararlaştırılabilir; ancak hâkim, çocuğun yararını yetersiz bulduğu protokol hükmünü onaylamak zorunda değildir ve gerekli gördüğünde müdahale edebilir.

Kanunda "maaşın şu yüzdesi" gibi hazır bir nafaka tarifesi yoktur; miktar her dosyada hâkim tarafından takdir edilir. Uygulamada öne çıkan ölçütler şunlardır:

• Tarafların gelir ve malvarlığı: maaş, kira geliri, araç–taşınmaz varlığı, borçlar. Mahkeme SGK, banka ve tapu kayıtları üzerinden ekonomik–sosyal durum araştırması yaptırır.
• Evlilik içindeki yaşam düzeyi: nafaka, mümkün olduğunca alışılmış yaşam standardının aşırı bozulmamasını hedefler.
• Çocuğun yaşı ve ihtiyaçları: kreş, okul, servis, sağlık ve beslenme giderleri iştirak nafakasında belirleyicidir.
• Nafaka yükümlüsünün ödeme gücü: yükümlünün geçimini imkânsız kılacak tutara hükmedilmez; hakkaniyet (TMK m. 4) esas alınır.

Hâkim, istem hâlinde nafakanın gelecek yıllarda hangi oranda artacağını da kararda belirleyebilir (TMK m. 176, m. 330); uygulamada artış çoğunlukla TÜFE oranına bağlanır. Kararda artış hükmü yoksa, her artış için ayrı dava açmak gerekir — bu yüzden talep dilekçesine artış isteminin yazılması önemli bir ayrıntıdır.

Nafaka kararı kesin hüküm oluşturmaz; koşullar değiştikçe yeniden düzenlenebilir. Tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde nafakanın artırılması ya da azaltılması her zaman istenebilir (TMK m. 176, m. 331). Enflasyon karşısında eriyen nafakalar için açılan nafaka artırım davası, uygulamada en sık görülen aile hukuku davalarındandır.

Yoksulluk nafakası bazı hâllerde kendiliğinden sona erer: nafaka alan eşin yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü. Bazı hâllerde ise ancak mahkeme kararıyla kaldırılır: nafaka alanın evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi birlikte yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması veya haysiyetsiz hayat sürmesi (TMK m. 176). Bu sebeplerin ispatı — özellikle fiili birliktelik — tanık, sosyal medya ve ikamet kayıtlarıyla yapılır ve dosyanın en çekişmeli bölümünü oluşturur.

Nafaka kararı bir mahkeme ilamıdır ve ödenmediğinde ilamlı icra takibiyle tahsil edilir. Nafaka alacağı, hacizde diğer alacaklara göre öncelikli konumdadır; maaş haczinde sıradan borçlardan farklı olarak daha güçlü koruma görür ve kural olarak haczedilemeyen emekli aylığından dahi nafaka borcu kesilebilir.

Bunun ötesinde, nafaka kararına uymayan borçlu hakkında alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsi uygulanabilir (İİK m. 344). Tazyik hapsi bir ceza değil, ödemeye zorlama aracıdır: borçlu birikmiş aylık nafaka borcunu ödediğinde tahliye edilir. Şikâyet, ödenmeyen her ay için ayrı ayrı gündeme gelebilir ve süreye tabidir; bu nedenle ödenmeyen nafakayı uzun süre bekletmemek gerekir.

Ekonomik gücü gerçekten bulunmayan borçlu yönünden ise çözüm hapis değil, nafakanın indirilmesi davasıdır. Ödeme gücünüz kalıcı olarak düştüyse, borcu biriktirmek yerine indirim davası açmak hem hukuki hem pratik olarak doğru yoldur. Dava masrafını karşılayamayacak durumda olanlar mahkemeden adli yardım (HMK m. 334) talep edebilir.