İfadeye Çağrıldım: İfade ve Gözaltında Haklarınız

Karakoldan veya savcılıktan gelen bir çağrı karşısında ilk yapılacak iş paniğe kapılmak değil, sıfatınızı netleştirmektir: şüpheli olarak mı, tanık (veya mağdur) olarak mı çağrılıyorsunuz? Çağrı kâğıdında (davetiye) hangi olayla ilgili ve hangi sıfatla çağrıldığınızın belirtilmesi gerekir (CMK m. 145). Telefonla yapılan çağrılarda bunu açıkça sorun; kolluk görevlisi söylemek zorundadır. Sıfat önemlidir, çünkü haklarınız ve yükümlülükleriniz buna göre tamamen değişir.

Şüpheli, hakkında suç şüphesi bulunan kişidir: susma hakkı ve avukat hakkı vardır, kendisini suçlayıcı beyanda bulunmaya zorlanamaz. Tanık ise olaya ilişkin bilgisine başvurulan kişidir: çağrıya uymak ve doğruyu söylemek yükümlülüğü vardır; ancak kendisini veya yakınlarını ceza soruşturmasına uğratabilecek sorulara cevap vermekten çekinebilir (CMK m. 48) ve nişanlısı, eşi, alt-üst soyu gibi yakınlıklar söz konusuysa tanıklıktan tümüyle çekinme hakkı vardır (CMK m. 45). Çağrıya mazeret bildirmeden gitmezseniz hakkınızda zorla getirme kararı verilebilir (CMK m. 146); bu, kolluğun sizi bulunduğunuz yerden alıp ifadeye götürmesi demektir.

Şüpheli sıfatıyla ifade vermeden önce, haklarınızın size hatırlatılması zorunludur (CMK m. 147). Bu hatırlatma yapılmadan alınan ifade hukuka aykırıdır. Kanunun tanıdığı temel haklar şunlardır:

• İsnadı öğrenme hakkı: Size yüklenen suçun ne olduğunu öğrenmeden ifade vermeye başlamayın; anlatım buna göre şekillenir.
• Susma hakkı: Kimlik bilgileriniz dışında hiçbir soruya cevap vermek zorunda değilsiniz. Susmanız suçun kabulü sayılamaz ve aleyhinize delil olarak kullanılamaz.
• Müdafiden yararlanma hakkı: Kendi avukatınızı çağırabilir veya baro tarafından ücretsiz bir müdafi görevlendirilmesini isteyebilirsiniz; avukat ifade sırasında yanınızda bulunur.
• Yakınlarına haber verme hakkı: Yakalandığınızda veya gözaltına alındığınızda yakınlarınıza haber verilir.
• Lehe delil toplanmasını isteme hakkı: Şüpheden kurtulmanızı sağlayacak somut delillerin (kamera kaydı, tanık, konum verisi) toplanmasını talep edebilirsiniz; talebi tutanağa geçirtin.

İfade özgür iradeye dayanmalıdır: yorma, aldatma, tehdit, yasak sorgu yöntemleriyle veya hukuka aykırı vaatle alınan beyanlar, rızanız olsa bile delil olarak kullanılamaz (CMK m. 148). İfade bittiğinde tutanağı satır satır okuyun; söylemediğiniz veya farklı ifade ettiğiniz bir cümle varsa düzelttirmeden imzalamayın. Tutanağı imzalamama hakkınız da vardır; imzadan kaçınma nedeniniz tutanağa yazılır.

Şüpheli, soruşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla avukatın (müdafiin) yardımından yararlanabilir (CMK m. 149). Avukat tutacak durumunuz yoksa, istemeniz hâlinde baro tarafından ücretsiz bir müdafi görevlendirilir (CMK m. 150/1). Bazı hâllerde ise istem aranmaz; kanun avukat bulunmasını zorunlu tutar: şüpheli 18 yaşından küçükse, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır-dilsizse ya da isnat edilen suç alt sınırı 5 yıldan fazla hapis cezasını gerektiriyorsa, ifade avukatsız alınamaz (CMK m. 150/2-3).

Avukatınız ifade sırasında yanınızda oturur, hukuka aykırı soruya itiraz edebilir ve tutanağa şerh düşebilir. Kolluk, avukatın gelmesini beklemek zorundadır; "avukat istiyorum" dediğiniz andan itibaren avukatsız ifade alınamaz. Avukat seçimi ve özel vekâlet ile baro görevlendirmesi arasındaki farklar için ceza avukatı rehberimize bakın.

Gözaltı, yakalanan kişinin hâkim önüne çıkarılmasına veya serbest bırakılmasına kadar kollukta tutulmasıdır ve ancak soruşturma yönünden zorunlu olması ve suç şüphesini gösteren somut delillerin varlığı hâlinde mümkündür (CMK m. 91). Süreler kanunla sınırlıdır:

Gözaltındaki kişinin de hakları vardır: yakalama ve gözaltı, yakınlarına derhâl bildirilir (CMK m. 95); gözaltına girişte ve çıkışta doktor raporu alınması zorunludur; avukatla her zaman ve vekâletname aranmaksızın görüşebilir ve bu görüşme gizlidir. Gözaltı süresi dolduğunda kişi ya serbest bırakılır ya da savcının talebiyle sulh ceza hâkimliğine sevk edilir. Süre aşımı veya hukuka aykırı gözaltı, hem itiraz konusu olur hem de haksız gözaltı nedeniyle tazminat talebinin (CMK m. 141) temelini oluşturabilir.

İfade sonrası üç olasılık vardır. En yaygını serbest bırakılmadır: soruşturma devam edebilir ancak siz evinize dönersiniz. İkinci olasılık, savcının sizi adli kontrol talebiyle sulh ceza hâkimliğine sevk etmesidir. Adli kontrol, tutuklama yerine uygulanan denetim yükümlülükleridir (CMK m. 109): belirli aralıklarla imza atmak, yurt dışına çıkış yasağı, konutu terk etmeme, elektronik kelepçe gibi. Yükümlülüklere uyulmazsa tutuklama gündeme gelebilir.

Adli kontrol süresiz değildir: ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde en çok 2 yıl uygulanabilir ve zorunlu hâllerde en fazla 1 yıl uzatılabilir; ağır cezalık işlerde süre en çok 3 yıl olup uzatma toplamı kural olarak 3 yılı, belirli katalog suçlarda 4 yılı geçemez (CMK m. 110/A). Adli kontrol kararına da itiraz mümkündür ve her zaman kaldırılması talep edilebilir.

Üçüncü ve en ağır olasılık tutuklamadır: ancak kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin ve kaçma ya da delil karartma şüphesi gibi bir tutuklama nedeninin birlikte bulunması hâlinde, hâkim kararıyla mümkündür (CMK m. 100). Tutuklama bir ceza değil, tedbirdir; orantılılık ilkesi gereği adli kontrolün yeterli kaldığı hâllerde tutuklama kararı verilemez. Tutuklamaya itiraz süresi, kararın öğrenilmesinden itibaren 7 gündür (CMK m. 268).

1. 1

   Çağrı belgesini dikkatle okuyun

   Hangi birime, hangi tarihte, hangi sıfatla çağrıldığınızı not edin. Davetiyede soruşturma numarası varsa kaydedin; avukatınız dosya hakkında bu numarayla bilgi alabilir.

2. 2

   İfadeden önce bir avukatla görüşün

   Şüpheli sıfatıyla çağrıldıysanız bu adımı atlamayın. Görüşme gizlidir; neyi anlatıp neyi susma hakkı kapsamında bırakacağınız burada netleşir. Maddi imkânınız yoksa barodan müdafi isteyin.

3. 3

   Lehinize belgeleri toplayın

   Olay tarihinde başka yerde olduğunuzu gösteren kayıtlar, mesajlaşmalar, faturalar, tanık isimleri — ne varsa yanınıza alın ve tutanağa geçirilmesini isteyin.

4. 4

   İfadede sakin kalın, tahmin yürütmeyin

   Bilmediğiniz konuda "hatırlamıyorum / bilmiyorum" demek hakkınızdır; boşluğu tahminle doldurmayın. Sorulmayan konuya girmeyin.

5. 5

   Tutanağı okumadan imzalamayın

   Her sayfayı okuyun, yanlış yazılan ifadeleri düzelttirin. Düzeltilmiyorsa şerh düşülmesini isteyin veya imzalamayın; imzadan kaçınma nedeniniz tutanağa yazılır.