Zorunlu Arabuluculuk: Dava Açmadan Önceki Şart, Adım Adım

Arabuluculuk, tarafların bir uyuşmazlığı tarafsız ve uzman bir arabulucunun yönetiminde, mahkemeye gitmeden müzakere ederek çözmeye çalıştığı yasal bir yöntemdir. Arabulucu hâkim değildir: karar vermez, taraflara çözüm dayatmaz; görüşmeyi yönetir ve tarafların kendi anlaşmalarını kurmasına yardım eder. Görüşmelerde söylenenler gizlidir ve sonradan açılacak davada aleyhe delil olarak kullanılamaz.

İki tür arabuluculuk vardır. İhtiyari arabuluculuk, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildikleri hemen her özel hukuk uyuşmazlığında, tamamen gönüllü olarak başvurulabilen yoldur. Dava şartı (zorunlu) arabuluculuk ise kanunun saydığı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce tüketilmesi gereken bir aşamadır: arabulucuya hiç başvurmadan dava açarsanız, mahkeme davanızı dava şartı yokluğundan usulden reddeder ve süreci baştan yaşarsınız.

"Zorunlu" olan yalnızca sürece başvurmaktır — anlaşmak zorunlu değildir. İlk toplantıya katılıp anlaşamadığınızı tutanağa bağlatmanız dava şartını karşılar. Ancak masaya oturmanın da stratejik bir tarafı vardır: birçok işçilik alacağı ve ticari alacak dosyası, yıllarca sürebilecek bir yargılama yerine bu masada makul sürede çözülmektedir. Dava seçeneğinin genel işleyişi için dava nasıl açılır rehberine bakabilirsiniz.

Dava şartı arabuluculuğun kapsamı yıllar içinde kademeli olarak genişledi: 2018'de işçi-işveren uyuşmazlıkları, 2019'da ticari davalar, 2020'de tüketici uyuşmazlıkları ve 1 Eylül 2023'ten itibaren kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar ile ortaklığın giderilmesi davaları kapsama alındı. 2026 itibarıyla temel tablo şöyledir:

Kapsam kanun değişiklikleriyle güncellenebildiği için, sınırda kalan bir uyuşmazlıkta (örneğin hem iş kazası hem alacak kalemi içeren dosyalarda) başvurudan önce güncel durumun kontrol edilmesi gerekir. Yanlış değerlendirme, davanın usulden reddi gibi ağır bir sonuç doğurabilir.

1. 1

   Arabuluculuk bürosuna başvuru

   Karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin/sözleşmenin yerine getirildiği yerdeki adliyede bulunan arabuluculuk bürosuna başvurulur. Başvuru dilekçeyle veya UYAP üzerinden yapılabilir ve başvuru aşaması ücretsizdir.

2. 2

   Arabulucunun görevlendirilmesi

   Taraflar listeden bir arabulucu üzerinde anlaşabilir; anlaşamazlarsa büro, sicile kayıtlı arabulucular arasından görevlendirme yapar. Arabulucu tarafları en kısa sürede ilk toplantıya davet eder.

3. 3

   Toplantılar ve müzakere

   Görüşmeler yüz yüze veya çevrim içi yapılabilir. Taraflar bizzat katılabileceği gibi avukatla da temsil edilebilir. Arabulucu gerektiğinde taraflarla ayrı ayrı özel oturumlar yapar.

4. 4

   Sürecin tamamlanması

   İş uyuşmazlıklarında süreç kural olarak üç hafta içinde tamamlanır; zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir. Ticari uyuşmazlıklarda süre altı haftadır ve iki hafta uzatılabilir.

5. 5

   Son tutanak

   Süreç; anlaşma, anlaşamama veya tarafın toplantıya katılmaması hâllerinden biriyle sonlanır ve arabulucu bir son tutanak düzenler. Bu tutanak, dava açılması gerekirse dava şartının karşılandığını gösteren belgedir.

Taraflar anlaşırsa, anlaşmanın kapsamı bir anlaşma belgesinde yazılı hâle getirilir. Bu belge sıradan bir protokol değildir: taraflardan birinin başvurusu üzerine mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınarak ilam niteliğinde belge hâline gelir; yani ödenmezse doğrudan ilamlı icra takibine konabilir. Taraflar, avukatları ve arabulucu belgeyi birlikte imzalarsa şerhe gerek kalmadan aynı güç doğar.

Anlaşmanın bir diğer kritik sonucu kesinliğidir: üzerinde anlaşılan konularda taraflar artık dava açamaz. Bu, sürecin en çok gözden kaçan riskidir — özellikle alacağının gerçek tutarını bilmeden masaya oturan taraf için. Örneğin fazla mesai ve tatil alacaklarının doğru hesabını görmeden imzalanan bir anlaşma, aradaki farkı kalıcı olarak kapatır. Bu nedenle anlaşma tutarı telaffuz edilmeden önce alacak kalemlerinin hesaplanmış olması gerekir; avukatla temsilin masadaki karşılığını ayrı bir rehberde anlattık.

Anlaşamama hâlinde arabulucu son tutanağı düzenler ve dava yolu açılır. Dava dilekçesine son tutanağın aslı veya arabulucu onaylı örneği eklenmek zorundadır; eklenmezse mahkeme tamamlanması için kesin süre verir, yine eklenmezse dava usulden reddedilir. Arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süreler işlemez — yani süreç, dava hakkınızı eritmez.

İşe iade talebinde süreler özellikle serttir: fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurulmalı, anlaşamama hâlinde son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren 2 hafta içinde iş mahkemesinde dava açılmalıdır (İK m.20). Bu süreler hak düşürücüdür; kaçırılırsa işe iade talep hakkı tamamen ortadan kalkar. Ayrıntı için işe iade davası rehberine bakın.

Alacak davalarında ise arabuluculuğun anlaşmazlıkla bitmesi bir kayıp değildir: dosya, hesap ve delillerle iş mahkemesinde görülmeye devam eder. Uygulamada arabuluculuk aşaması, karşı tarafın savunma hattını ve ödeme isteğini erken görmek için de değerli bir keşif imkânı sunar.

Ücret düzeni sürecin sonucuna göre değişir. Anlaşamama hâlinde dava şartı arabuluculukta görüşmelerin ilk iki saatlik bölümü Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır; iki saati aşan kısım, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit ödenir. Yani sürece katılıp anlaşamayan bir işçi, tipik dosyada cebinden ücret ödemeden dava yoluna geçebilir.

Anlaşma hâlinde ücret, her yıl yayımlanan Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi'ne göre ve kural olarak anlaşılan tutar üzerinden nispi olarak hesaplanır; aksi kararlaştırılmadıkça taraflar arasında eşit paylaşılır. Tarife tutarları yıllık olarak güncellendiğinden, dosyanız için güncel rakamın süreç başında arabulucudan yazılı olarak öğrenilmesi en sağlıklısıdır. Dava aşamasına geçilmesi hâlinde ortaya çıkacak harç ve giderler için dava açma ücreti ve masrafları rehberine bakabilirsiniz.